Katowice - Portal.Katowice.pl - portal miasta Katowice

Historia Katowic

Aż do 1865 roku! Ale była to wieś z międzynarodowym dworcem kolejowym i wielkim przemysłem.

Szkic historyczny

Miasto Katowice wyrosło w XIX stuleciu pośród wsi i małych osad przemysłowych Górnego Śląska. Nim nadano Katowicom prawa miejskie, miały one już za sobą przeszło 250-letnią historię.

Bezbrzeżny bór, staw z przepływającą przezeń Roździanką zwaną później Rawą i wydarta przyrodzie polanka - oto rdzeń, wokół którego powstała osada. Woda znaczyła: życie. W rozległym stawie drzemała uśpiona energia. Wystarczyło spiętrzyć wodę, aby ją podporządkować swojej woli.

Zarówno woda, jak i drzewa posłużą do przetworzenia żelaza z rudy - pierwszego bogactwa tej ziemi. Pierwej wytapiano żelazo z rudy darniowej, używając węgla drzewnego. W dymarskich piecach płonęły lasy - odsłaniał się coraz szerzej horyzont, dając początek naruszeniu odwiecznych praw natury.

Gdy zabrakło tej rudy, znaleziono pod powierzchnią ziemi inną. Do jej wytopu nie starczała temperatura spalania drewna, sięgnięto, więc po węgiel kamienny, powszechnie tu

występujący. Minerał zrazu pogardzany coraz bardziej rósł w cenę, a dla zdobycia tego "czarnego kamienia" drążono coraz głębiej, coraz pośpiesznej, coraz rozległej.

Drążona ziemia odsłaniała nie tylko swoje bogactwa, ale i ślady pramieszkańców tych terenów - ich prehistorię. Sprzed około pięciu tysięcy lat, z okresu neolitu, pochodzą ślady osad ludzkich odkopane między Piotrowicami, a Ochojcem. Cmentarzyska kultury łużyckiej sprzed dwóch i pół tysięcy lat odkryto w Bogucicach i Szopienicach. W tej ziemi znaleziono już nie minerał ale świadomie ukształtowane ręką człowieka wyroby brązowe narzędzia, broń i ozdoby.

Młot kuźnicy boguckiej, położonej nad stawem. Napędzany siłą wody, osadzony na długim ramieniu formował kęsy żelaza. Przechowana przez stulecia tradycja i pamięć o nim były tak mocne, że ów młot został wybrany na godło wsi.

Muzeum Historii Katowic

Pierwsza wzmianka o wsi Katowice pojawiła się w zapisach księdza Kazimierskiego, wizytatora parafii bogucickiej w 1598 roku. Historię miasta wyznaczają jednak losy kilku znacznie wcześniejszych słowiańskich osad rolniczych (z XIV, XVI wieku) i kuźnic żelaza - będących obecnie jego dzielnicami. Chronologicznie najstarszą jest Dąb - o którym mówi dokument pochodzący z 1299 roku - należący przez kilkaset lat do klasztoru Bożogrobców w Miechowie. Nieco krótsze są dzieje innych, ongiś równorzędnych wsi: Bogucic, Roździenia, Szopienic, Załęża, Ligoty i Piotrowic. Specyfiką przeszłości całego Górnego Śląska, a więc i Katowic, jest brak dominującego centrum, przy jednoczesnym rozwijaniu się wielu odrębnych ośrodków gospodarczych, kulturalnych i administracyjnych, tworzących później jeden organizm miejski.


Trudno jednoznacznie ustalić pierwowzór nazwy Katowice. Prawdopodobnie wywodzi się od nazwiska Kat należącego do właściciela lu założyciela osady, ponieważ nazwa z końcówką "wice", jakich na Śląsku jest wiele, ma charakter patronimiczny. Wiele opracowań przytacza rozpowszechnione w okresie PRL przypuszczenie, że nazwa Katowic może pochodzić od słowa "kąty" - tak kiedyś miano niby nazywać chaty zagrodników, pracujących przy wyrębie i przewożeniu drewna do kuźnicy bogucickiej. Przypuszczenie to można jednak wsadzić między "legendy miast", które masowo powstawały wtedy na potrzeby akcji polonizacyjnej. Bo przecież słowo "kąt" w miejscowym dialekcie dawałoby nazwę Kontowice/Konttowitz, a nie Katowice, tak samo jak w przypadku Świętochłowic - kiedyś Świentochlowice/Swientochlowitz.


Rozwój wsi Katowice rozpoczął się wraz z budową berlińskiej kolei (1846 r.) wiodącej do Mysłowic. Przejęcie dóbr ziemskich przez rodzinę Wincklerów miało niebagatelne znaczenie. Do osad położonych po obu stronach rzeki Rawy przybywano w interesach. Sztygar i przedsiębiorca górniczy Franz Winckler przekształcił okoliczne wioski w przemysłowe miasto. Realizatorem jego pomysłu był inny sztygar tarnogórskiej kopalni - Friedrich Wilhelm Grundmann, któremu w 1839 r. powierzono zarząd dóbr katowickich.


Miasto wzrastało według projektu budowniczego Nottenbohna. Plan przestrzennej zabudowy wyznaczał stary trakt z Mysłowic do Szopienic i dalej do Bogucic-Zawodzia, a następnie wzdłuż Rawy. Przy linii wschód-zachód powstały dwa istniejące dziś place - Rynek i Wolności. Pierwszy z nich przecięła droga północ-południe, prowadząca z Mikołowa do Królewskiej Huty (dziś Chorzów) i Bytomia. Wieś Katowice otrzymała w 1865 roku prawa miejskie. Wkrótce Katowice wyniesione zostały do rangi powiatu. W okresie zarządu Grundmanna wzniesiono pierwszy monumentalny obiekt - kościół ewangelicki przy ul. Warszawskiej (1856-1858), później neogotycki kościół Najświętszej Marii Panny przy ul. Mariackiej (1870 r.), klasztor i szpital oo. Bonifratrów, klasztor i sierociniec ss. Jadwiżanek oraz kościół pw. św. Szczepana w Bogucicach.


W 1889 r. w Katowicach ulokował się prężny koncern przemysłowy "Kattowitzer Aktien-Gesellschaft", a jego śladem poszło pięć znanych banków. Pod panowaniem pruskim (od 1742 r.) na terenie dzisiejszych Katowic, szczególnie w XIX stuleciu rozwijał się przemysł, zwłaszcza huty i kopalnie. U schyłku tegoż wieku powstało kilka instytucji, które zadecydowały o rozwoju młodego ośrodka gospodarczego - Górnośląska Konwencja Węglowa, Związek Przemysłowców Górniczo-Hutniczych, gwarectwa węglowe, Państwowa Dyrekcja Poczt, Sąd Okręgowy, Dyrekcja Prusko-Królewskich Kolei Państwowych.


Z początkiem XX wieku Katowice wzbogaciły się o Teatr Miejski, zbudowany przy Rynku w latach 1906-1907 według projektu kolońskiego architekta Karola Moritza. Niestety, podczas remontu budynku w latach 70-tych XX w. częściowo zniszczono dekorację rzeźbiarską jego fasady. W 1906 roku zakończono rozbudowę okazałego dworca kolejowego dziś już nie użytkowanego w pierwotnym charakterze. Wybuch I wojny światowej nie spowodował w Katowicach zniszczeń i strat, lecz rozwój przemysłu i sprzyjającą koniunkturę, zwłaszcza dla zakładów hutniczych. Działania wojenne nie dotknęły ówczesnej ludności.


Po zakończeniu wojny nastał na Górnym Śląsku ciężki okres sporów i rosnącej nienawiści wśród zamieszkałych tu narodów. Odrodzone państwa polskie i czechosłowackie rościły pretensje do terenów Górnego Śląska. Najtragiczniejszy spór toczył się pomiedzy Polską a Niemcami. Na skutek niekorzystnego dla Polski wyniku plebiscytu i trzech polskich powstań (Powstania Śląskie), komisja międzynarodowa zadecydowała o przyłączeniu części Górnego Śląska, z Katowicami, do Polski, co nastąpiło 20 czerwca 1922 r. Niebawem miasto stało się stolicą autonomicznego województwa śląskiego, siedzibą Sejmu Śląskiego i Górnośląskiej Komisji Mieszanej. Lata międzywojenne były dla Katowic okresem intensywnego rozwoju. Z uwagi na zacofanie cywilizacyjne odrodzonej Polski, Katowice będące w bogatych Niemczech prowincjonalnym ośrodkiem przemysłowym, stały się największym centrum gospodarczym Polski i stolicą najbogatszego regionu. W 1924 roku były siedzibą aż 53 banków, ośmiu zagranicznych przedstawicielstw dyplomatycznych, kilku międzynarodowych koncernów.


Wraz z przypływem kapitału wzrastały nowe obiekty infrastruktury miejskiej, dzielnice (rozbudowywano głównie południową część miasta - od torów kolejowych do Brynowa, Muchowca), powstawały luksusowe na owe czasy osiedla willowe i monumentalne budowle sakralne. Połączenia z Warszawą zapewniało między innymi oddane do użytku w 1927 roku lotnisko. Reprezentacyjny budynek Sejmu Śląskiego i Urzędu Wojewódzkiego wzniesiono w latach 1926-1929. W pobliżu stanęły: gmach Urzędów Niezespolonych (dziś zajmowany przez Uniwersytet Śląski) oraz Muzeum Śląskie (rozebrane przez hitlerowców).


Po wybuchu II wojny światowej, 8 września 1939 cały Górny Śląsk został włączony do III Rzeszy. Okupanci uczynili z Katowic siedzibę prowincji. Działania wojenne nie spowodowały większych szkód w miejskiej zabudowie poza barbarzyńskim spaleniem synagogi przy ul. Mickiewicza i rozebraniem budynku Muzeum Śląskiego (dotychczas nie odbudowanego). Po wyzwoleniu w 1945 roku miasto odzyskało dawne znaczenie jako ośrodek przemysłowy i administracyjny. Przykrym, trzyletnim epizodem była zmiana nazwy Katowic na Stalinogród w 1953 r. oraz celowe niszczenie wielu zabytków, mające na celu zatarcie niemieckiej przeszłości miasta - likwidowano najstarsze cmantarze, skuwano bogate ornamenty na kamienicach, rozbierano mieszczańskie pałace itp. Wzrosła ranga miasta jako ośrodka naukowego i kulturowego; Katowice stały się m.in. miastem uniwersyteckim. W okresie Polski Ludowej zbudowano wiele nowych osiedli m.in. Koszutka, Tysiąclecie, Paderewskiego, Ochojec, Ligota, Załęska Hałda. Powstał Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku. Otwarto pierwszą na Górnym Śląsku wyższą uczelnię humanistyczną - Uniwersytet Śląski. Wzniesiono budowlę, która stała się symbolem Katowic - Halę Widowiskowo-Sportową "Spodek".


Najnowsze dzieje Katowic związane są nie tylko z rozwojem przemysłowym i urbanistycznym, ale również z dużym zaniedbaniem infrastruktury technicznej i społecznej. Jednym z tragiczniejszych wydarzeń w powojennych dziejach Katowic była pacyfikacja górników strajkujących w kopalni "Wujek" po wprowadzeniu stanu wojennego. 16 grudnia 1981 roku zastrzelono dziewięciu strajkujących. Dramat upamiętnia pomnik-krzyż przy bramie kopalni.


Katowice są stolicą metopolii rzymskokatolickiej. Papież powołał 25 marca 1992 roku Metropolię Katowicką. Wcześniej - od 1925 r. - miasto było siedzibą diecezji.

Przy pomocy: UM Katowice

 Katowice - Portal.Katowice.pl - portal miasta Katowice 


Promujemy

Old Timers Garage Katowice
Muzeum Śląskie Katowice
Kino Kosmos Katowice
Rondo Sztuki Katowice
Filharmonia Śląska Katowice
Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia Katowice
Biuro Wystaw Artystycznych Katowice
Muzeum Historii Katowic